Ақсүйек

Ақсүйек — түннің жасырын сиқыры

Ақсүйек — қазақ халқының ежелден келе жатқан ұжымдық дәстүрлі ойыны. «Ақ» — ақ (белый) және «сүйек» — сүйек деген сөздерден тұрады, яғни «ақ сүйек» деген мағынаны береді. Ойынның мәні мынада: жарыс жетекшісі түнгі уақытта ақ (не боялмаған ашық түсті) сүйекті алысқа лақтырады, содан кейін екі команда қараңғыда сол сүйекті іздейді. Кім тапса — ол командасына қарай жүгіреді, қарсыластар оны ұстауға тырысады.

Тарихи жазбаларда ақсүйек ойыны жастардың жазғы түнгі жиын-тойларында өткізілгені айтылады. Ойынның түнде ойналуы оған ерекше сиқырлы, романтикалық аура беретін: жастар бір-бірімен жарқын айдың астында жарысып, шаттанып, бір-бірін жақсырақ танитын. Бұл ойын жас жігіттер мен қыздардың бірге уақыт өткізуінің табиғи, мәдени жолы болды. Сондықтан ақсүйек тек спорт ойыны ғана емес, ол ежелгі дала мәдениетінің жастарды бір-бірімен таныстырып, достастыратын поэтикалық рәсімі де болды.

Ойынның тереңдігі онда ғана емес: ақсүйек тапқан адам командасының жағына жүгіргенде оны ұстауға тырысқан қарсылас командасының мүшелері оны «тұтқынға» алуы мүмкін. Бұл жаттығу шапшаңдықты, тактикалық ойлауды, командамен бірлесіп жұмыс жасауды талап ететін.

Ойын ережелері

Дайындық

• Ойынға екі команда құрылады — теп-тең санда ойыншылар.
• Команданы бастайтын жетекші (ведущий) таңдалады.
• Ақ сүйек — ақ боялған немесе табиғи ашық түсті ірі мал сүйегінің бөлшегі — дайындалады.
• Ойын кеш немесе түнгі уақытта, ай жарығында өткізіледі.

Ойын барысы

• Екі команда белгіленген сызыққа тізіліп тұрады, жетекші сүйекті алысқа лақтырады.
• Сигнал берілгеннен кейін екі команда да сүйекті іздеуге жүгіреді.
• Кім сүйекті тапса, ол оны жасырып, команда сызығына қарай жүгіреді.
• Сүйек тапқан адам сызыққа жетсе — команда ұпай алады.
• Жол бойы қарсылас оны ұстауы мүмкін: ұсталса — «тұтқын» болып, ойыннан шығады.

Жеңіс шарты

• Белгіленген раунд санында ең көп ұпай жинаған команда жеңімпаз.
• Ойын уақыты — бірнеше сағатқа созылуы мүмкін, себебі ол жастар кешінің форматына сай өтеді.

Мәдени маңызы

Ақсүйек ойыны қазақ жастар мәдениетінің ажырамас бөлшегі болды. Ойын жас жігіттер мен қыздардың бірге бәсекелесетін, бір-бірімен жақындасатын, достасатын алаңы ретінде маңызды рөл атқарды. Түнгі ойынның романтикалық атмосферасы дала поэзиясының бір бөлігі болды. Ай жарығының астында жүгіру, жасырын сүйекті іздеу — мұндай ойын жастардың жадында өмір бойы сақталатын.

Ойын сонымен бірге командалық рухты дамытты. Жалғыз іздеудің емес, бірге стратегия жасаудың маңыздылығын үйретті. Жас ұрпақты жылдамдыққа, зеректілікке, тапқырлыққа тәрбиелейтін осы ойын — ата-аналар мен ақсақалдардың назарынан тыс қалмады.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде ақсүйек ойыны ұлттық мерекелерде, Наурыз кешінде, жастар фестивальдарында өткізіліп тұрады. Ауылдарда да, қалаларда да ойын жандануда. Мектеп мерекелерінде, жазғы лагерьлерде ойын балаларға үйретіледі.

• Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарының мәдени бағдарламасында ақсүйек ойынының көрсетілімдері жиі өткізіледі.
• Бірқатар жастар ұйымдары ақсүйекті командалық жұмысты дамытудың тиімді тәсілі ретінде пайдаланады.
• Этнографтар ақсүйектің аймақтық нұсқаларын жинақтап, ойынның толық атласын жасауда.