Аударыспақ

Аударыспақ — атты батырлардың бәсекесі

Аударыспақ — екі атшабан бір-бірін аттан аударуға тырысатын қазақтың ерте заманнан келе жатқан дәстүрлі атты күресі. «Аудар» — аудару, «спақ» — жұрнақ, яғни «аударысу» деген мағынаны білдіреді. Бұл ойын мен спорт түрі қазақтың ежелгі жауынгерлік дәстүрлерінен бастау алады. Жауынгерлер аттан аударылмай атта ұстап қалу шеберлігін жойтін, ал қарсыластың аттан аудара алу тактикасын үйренетін. Осыдан аударыспақ өнері дүниеге келген.

Тарихи жазбалар мен ауызша мұраларда аударыспақ ойнайтын батырлар туралы сансыз аңыздар сақталған. Атақты эпостарда батырлардың аттан аударысу көрінісі сипатталады. Ойын тек жауынгерлік шеберліктің жарысы ғана болмаған — ол сонымен бірге жылқыны жетік меңгерудің, аттың мінез-құлқын сезінудің де сынағы болды. Атты жауынгер аттан аударылмай тұру үшін тек дене күшіне ғана емес, тактикалық ойлауға да, аттың қозғалысын болжауға да жүгінуі керек.

Орта ғасырда аударыспақ ірі той-мерекелерде, ханның немесе сұлтанның алдында өткізілді. Жеңімпаз батырға бай сыйлықтар берілді. Ойын кеңес кезінде де ұмытылмады, алайда ресми спорт мәртебесін тәуелсіздіктен кейін алды.

Ойын ережелері

• Екі атшабан белгіленген алаңда атқа мінген күйде бастайды.
• Сигнал берілгеннен кейін екі атшабан жекпе-жекке кіреді.
• Мақсат — қарсыластың аттан құлауына жету немесе оны мәжбүрлеп аттан аудару.
• Жерге тигізу — толық жеңіс.
• Атқа зиян келтіруге, бет-жүзге соғуға тыйым салынады.
• Рұқсат берілген қимылдар: итеру, тарту, жұлқу, белдігінен ұстап тарту.

Ұпай есебі

Жарыс 3 раундтан тұрады, әр раундта жеңген тарап ұпай алады. Ең көп ұпай жинаған атшабан жеңімпаз атанады. Судьялар жарысты бақылап, заңсыз қимылдарды тіркейді.

Мәдени маңызы

Аударыспақ — қазақ халқының ерлік мәдениетінің бір бөлшегі. Ойын жас жігіттерді батылдыққа, мықтылыққа, аттан жықпай тұра білуге тәрбиеледі. «Жылқы мінген — жеңіске жақын» деп санайтын қазақ халқы үшін аттан аударылмай тұру ерекше намыс мәселесі болды. Сондықтан да аударыспақ жай ойын емес, ер-азаматтың намысы мен беделін қорғайтын бәсеке ретінде қарастырылды.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде аударыспақ Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарының бағдарламасына кіреді. Қазақстанда Аударыспақ федерациясы ойынның ережелерін жетілдіріп, спортшыларды даярлау жұмысын жүргізеді. Жарыс Орталық Азия елдерімен қатар Ресей, Моңғолия, Қытай, Түркия атшабандарын да тартады.

• Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарында (2014, 2016, 2018, 2022) аударыспақ бойынша жарыстар өткізіліп, Қазақстан атшабандары алдыңғы орындарды иеленді.
• Ойын жастар арасында насихатталуда, мектеп спорт клубтары ашылуда.