Жамбы ату

Жамбы ату — ату өнерінің асқар шыңы

Жамбы ату — жылдам шабысқа шыққан жылқымен жүріп, биікке ілінген нысанаға (жамбыға) садақпен немесе мылтықпен ату өнері. «Жамбы» деген сөз ежелде күміс немесе алтыннан жасалған тілімді, яки мақсат-нысананы білдірген. Бұл өнер қазақтың жауынгерлік мәдениетінің ең биік деңгейін — атты жауынгердің де, мергеннің де шеберлігін бір мезгілде сынауды — бейнелейді. Ату өнері — ертеде аңшылық пен соғыста өмір мен өлімді шешетін шешуші дағды болды.

Тарихи деректерде батыр жауынгерлер мен мергендердің жамбы атудағы шеберліктері жайлы аңыздар мол. Ежелгі заманда жауынгер аттың шабысында дәл атуды меңгерсе — ол шын мәнінде жетілген жауынгер болды деп саналатын. Сондықтан жамбы ату тек спорт ойыны ғана емес, жауынгерлік дайындықтың ажырамас бөлігі болды. Ірі жиын-тойларда жамбы ату жарыстары барлық халықтың назарын бір мезгілде тартып, мергендердің атын шығаратын.

Кеңес дәуірінде жамбы ату дәстүрі сақталды, алайда мылтықпен ату кең тарады. Тәуелсіздіктен кейін дәстүрлі садақпен ату қайтадан жандана бастады. Бүгінде жамбы ату дәстүрлі садақпен де, заманауи садақпен де орындалады, бірақ дәстүрлі нұсқаға ерекше мән беріледі.

Ойын ережелері

Нысана мен алаң

• Жамбы — биіктікте ілінген нысана. Биіктігі 4–6 метр аралығында орналасады.
• Нысана жіңішке ағаш таяқшаларға немесе арнайы ілгішке бекітіледі.
• Мерген белгіленген жолмен шабысқа шыққанда нысанаға ату керек.
• Нысанаға дәл тиіп, оны жығу — толық жеңіс.

Атыс тәртібі

• Мерген бастапқы сызықта аттың басын нысанаға бағытпен тіреп тұрады.
• Сигналдан кейін жылқыны шаптырып, нысана қасына жеткенде ату жасалады.
• Әр мергенге бірнеше оқ (садақта — жебе) беріледі.
• Нысанаға ең жақын немесе нысананы жыққан мерген жеңімпаз болады.
• Дәстүрлі нұсқада — садақ пен жебе (ағаш немесе темір ұшты).

Мәдени маңызы

Жамбы ату — қазақтың жауынгерлік мәдениетінің ең жарқын символдарының бірі. «Мерген» деп аталатын дәл атар адам ерте замандан бері халық арасында ерекше беделге ие болды. Жамбы ату ойынында жеңу — ерліктің, шеберліктің, ерік-жігердің белгісі. Той-мерекелерде бұл жарыс ең таңдаулы бөлімдердің бірі санылды.

Ойын арқылы жастар зеректілікті, шыдамдылықты, нысанаға назар шоғырландыруды үйренді. Ата-бабалар жамбы атуды жастарға мерген болудың, аңшылықта табыс табудың кілті ретінде оқытты.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде жамбы ату Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарының және Орталық Азия дәстүрлі спорт фестивальдарының бағдарламасына кіреді. Садақшылар федерациясы Қазақстанда дәстүрлі садақпен ату бойынша жарыстар ұйымдастырады.

• Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарында жамбы ату бойынша медаль жарысы өткізіледі.
• Қазақстан командасы халықаралық садақ ату жарыстарында жоғары орын алады.
• Ұлттық мерекелерде, Наурызда жамбы ату көрсетілімдері жүздеген мың тамашагерді жинайды.