Арқан тарту

Арқан тарту — бірліктің символы

Арқан тарту — қазақ халқының дәстүрлі ұжымдық ойындарының бірі. «Арқан» — жуан жіп немесе арқан, «тарту» — тарту деген мағынаны береді. Бұл ойын екі топтың бір арқанды қарама-қарсы бағытта тартысуынан тұрады. Ойынның тарихи тамыры тым тереңде жатыр — адамзат тарихының бар жерінде арқан тарту сынды бәсекенің іздерін кездестіруге болады. Алайда қазақ халқы үшін арқан тарту жай ғана жарыс емес, ол ынтымақтың, топтық күштің, бірлесіп жеңудің символы болды.

Ертеде арқан тарту ойыны ірі той-мерекелерде, ас беруде, жиын-жиналыстарда өткізілетін. Екі ауыл, екі ру немесе екі команда бір-бірімен арқан тарту арқылы өз ынтымағын, ережелерін сынайтын. Жеңімпаз команда ауыл алдында мақтан тұтылып, сыйлықтарға ие болды. Ойын барысында үлкендер жастарға топ алдындағы жауапкершілікті, бірлікте күш барын үйретті. «Бірлік — бірлесіп тартқан арқандай» деген нақыл сөздің де осы ойынмен байланысы бар деп ойлайды зерттеушілер.

Кеңес дәуірінде арқан тарту колхоздар арасындағы спорт жарыстарының міндетті бөліміне айналды. Тәуелсіздіктен кейін ойын ұлттық мерекелерде ресми бағдарлама ретінде өткізіліп келеді.

Ойын ережелері

• Екі команда да тең санда — 8, 10 немесе 12 ойыншыдан тұрады.
• Арқан жуан, мықты кенеп немесе синтетикалық материалдан жасалған, ұзындығы кемінде 33 метр.
• Арқанның ортасына белгі (таспа немесе жалауша) байланады, алаңда да орта белгіленеді.
• Сигнал берілгеннен кейін екі команда да арқанды өз жағына тартады.
• Қай команда қарсылас топтың орта белгісін 4 метрге жылжытса — сол команда жеңімпаз.
• Жарыс 3 раундтан тұрады, 2 раунд жеңген команда матчты алады.
• Арқандан қол алмай тастауға, жерге отыра қалуға тыйым салынады.

Тактика

• Командаға жалпы ырғақта тарту — бірге санап, бірге күш салу.
• Команда мүшелерінің дұрыс орналасуы — ауырлары алдыға, жеңілдері артқа.
• Аяқтың жерге тіреліп, тұрақты позицияны ұстау.
• Қарсы команданың ырғағын бұзу стратегиясы.

Мәдени маңызы

Арқан тарту ойыны қазақ халқы үшін бірліктің, ынтымақтастықтың және командалық рухтың тірегі болды. «Жалғыз адам — жалаңаш бала, топ адам — таудай» деген мақал осы ойынның рухын тамаша бейнелейді. Ойын арқылы балалар мен жастар бірлесіп жұмыс жасауды, жауапкершілікті, жолдасқа сенімді үйренді.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде арқан тарту халықаралық спорт ретінде де танылған. Қазақстанда ұлттық мерекелерде арқан тарту жарыстары ойын-сауық бағдарламасының міндетті бөлімі болып саналады.

• Арқан тарту бойынша Қазақстан чемпионаты жыл сайын ұйымдастырылады.
• Мектеп спорт сайыстарында арқан тарту жарыстары үнемі өткізіледі.
• Наурыз мерекесінде арқан тарту — ауыл мерекесінің ең ынталы жарысы.