Асық ату

Асық ату — балалық шақтың алтын ойыны

Асық ату — қазақ халқының ең кең тараған дәстүрлі ойындарының бірі. «Асық» — қой немесе ешкінің тобық сүйегі (талус) деген сөз. Бұл ойын ежелден бері балалар мен жастар арасында кеңінен тарапқан, сонымен бірге ол ересектер арасында да ынталы бәсекеге айналатын. Асықтың тарихы адамзат мәдениетінің ерте кезеңдерімен байланысты: тобық сүйектерін ойын мақсатында пайдаланудың дәлелі жер шарының түкпір-түкпірінде — Орталық Азиядан бастап Жерорта теңізіне дейін — кездесетіні белгілі.

Қазақ даласында асық ату тек ойын ғана болмаған. Асықтар саудаласу, жарысу тауары ретінде де пайдаланылды. Бала неғұрлым көп асық жинаса, сол баланың атағы сол ауылда биік болды. Асықтарды сақтау, іріктеу, арнайы безендіру — жасөспірімдердің ерекше кәсібіне айналды. Ата-аналар баласына асық бергенде, бала оны жаны-тәнімен сақтады. Ойынның тарихы соншалықты тереңде жатыр, ол тіпті ертегілерде де сюжет ретінде кездеседі.

Кеңес кезінде де ойын жоғалмады, ауыл балалары мен қала балалары бірдей ойнайды. Тәуелсіздіктен кейін мемлекет бұл дәстүрлі ойынды насихаттауға ерекше назар аударды, арнайы турнирлер ұйымдастырыла бастады. Бүгінде асық ату мерекелік іс-шаралардың ажырамас бөлігіне айналды.

Асық жақтарының атаулары

Тобық сүйегінің төрт жағы бар және олардың әрқайсысы арнайы атауға ие:

• Алшы — асықтың ең жоғары бағалы жаққа түсуі. Ішке қараған ойысты жақ. Алшы — жеңіс белгісі.
• Тәйке — асықтың екінші бағалы жаққа түсуі. Сыртқа қараған дөңес жақ.
• Бүк — асықтың тар жаққа түсуі, үшінші орын.
• Омпы — асықтың тоқ жаққа, яғни жатық күйге түсуі, ең аз бағалы жақ.

Ойын ережелері

• Ойыншылар белгіленген сызыққа асықтарын тізіп қояды.
• Кезекпен «сақа» (атушы асық) деп аталатын үлкен не арнайы ауыр асықпен тізілген асықтарды атады.
• Сақа тиіп, асық сызықтан шығып кетсе, ол асық атушының олжасы болады.
• Сызықтан шықпаса, асық қайтарылады, кезек ауысады.
• Ойынның соңында ең көп асық жинаған ойыншы жеңімпаз атанады.

Ойынның түрлері

• Асық атыс — ең кең тараған, белгілі қашықтықтан сақамен тізілген асықтарды ату.
• Хан асық — жеңімпаз ойыншы «хан» атанады, оны жеңгенге сыйлық беріледі.
• Алтын асық — алтыннан немесе сарғыш металдан жасалған ерекше асықтармен ойналатын бәсеке.

Мәдени маңызы

Асық ату ойыны қазақ баласының алғаш рет бәсекелестік пен жауапкершілікті сезінетін алаңы болды. Ойын арқылы бала болжамдауды, дәлдікті, тапқырлықты үйренді. Асық жинау — жастардың алғашқы «кәсіпкерлік» тәжірибесі іспеттес еді. Ата-бабаларымыздың «Ойнаған бала өседі, өскен бала ойнайды» деген сөзі осы ойынның тәрбиелік мәнін айқын аша алады.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде асық ату ұлттық мерекелерде, Наурыз тойларында, мектеп олимпиадаларында кеңінен өткізіледі. Астана мен Алматыда арнайы асық ату турнирлері ұйымдастырылады. Бірқатар мектептерде асық ату сабақтары енгізілген. Ойынды насихаттауда ата-аналар мен мектеп мұғалімдері белсенді рөл атқарады.

• 2017 жылы Астанада Expo кезінде ірі асық ату жарысы өткізілді.
• Мобильді асық ату ойыны жасалып, жастар арасында кеңінен таралды.
• Асық ойынын ЮНЕСКО тізіміне енгізу жұмыстары жүргізілуде.