Байга

Байға — дала жүйрігінің мерекесі

Байға — қазақ халқының ең сүйікті және ежелден келе жатқан дәстүрлі жылқы жарыстарының бірі. «Байға» сөзі қазақ тілінде «бәсеке», «бәйге» деген мағынаны білдіреді. Бұл ойын тек жылдамдықты ғана емес, сонымен бірге атты жолаушылықты, шыдамдылықты және қазақ халқының жылқы малына деген ерекше сүйіспеншілігін де бейнелейді. Жылқы — қазақ мәдениетінің қалбырынан тыс қарастыруға болмайтын тіршілік серігі, сондықтан байға ойыны мен жылқы өсіру өнері ажырамас бірлікте дамыды.

Тарихи жазбаларда байға жарыстарының жүздеген жыл бұрын ірі той-мерекелер мен ас берулерде өткізілгені айтылады. Батырлар мен бай байлардың жылқылары арасындағы бәсеке кейде бірнеше ауылды немесе тіпті тайпаны дүр сілкіндірді. Жеңімпаз жылқы иесіне үлкен абырой мен беделді, сонымен қатар бағалы сыйлықтарды — мал, шапан, алтын-күміс ат-тоқымды — алып беретін. Бұл жарыстар жылқы тұқымын жақсарту мәселесінде де маңызды рөл ойнады, себебі жеңімпаз жылқы тұқымы бүкіл аймаққа мәшһүр болатын.

Кеңес дәуірінде байға спорттың ресми түрі ретінде мойындалды, жарыстар республикалық деңгейде ұйымдастырылды. Тәуелсіздіктен кейін байға жаңа серпін алды, жылқы спортының ұлттық федерациясы қалыптасып, халықаралық бәсекелестік деңгейіне шықты.

Байға түрлері

Аламан байға

Аламан байға — ұзақ қашықтыққа арналған байға түрі. Жарыс қашықтығы 21 шақырымнан 100 шақырымға дейін жетуі мүмкін. Бұл жарысқа шыдамды, күшті жылқылар ғана жіберіледі. Жоккейлер негізінен 7–12 жас аралығындағы балалар болады, себебі олар жеңіл де, жылқыны жақсы сезеді. Аламан байғаның асқан ерекшелігі — дала табиғатының кедергілерін: өзен, жыра, адыр, жотаны еңсере жүру.

Жорға жарыс

Жорға жарыс — желіс (жорға) жылқылар арасындағы ерекше байға. Бұл жарыста жылқы шапқыштыққа емес, арнайы жорға (амблинг) жүрісіне бағаланады. Жорға жылқы кезекпен екі оң аяғын, екі сол аяғын қозғайды, бұл жүрісте мінген адамға ыңғайлы да тегіс сезіледі. Жорға жарыс жылқының тектілігін, табиғи дарынын анықтауға арналған дәстүр.

Қысқа байға

Қысқа байға 1000–2000 метр қашықтыққа жүргізіледі, мұнда жылдамдық пен старт алудың маңызы зор. Бұл байға түрі жас жылқыларды және спринт жылдамдығын тексеруге арналған.

Ойын ережелері

• Жарысқа тіркелген жылқылар дауылпаз немесе судья белгісімен бір мезгілде жүреді.
• Жоккейге жасанды кедергі жасауға, қарсыластың жылқысын тежеуге тыйым салынады.
• Аламан байғада белгіленген жол бойынша жүру міндетті.
• Жорға жарыста жылқы жорға жүрісінен ауытқыса, ұпай шегерілуі мүмкін.
• Финишке бірінші жеткен жылқы жеңімпаз деп жарияланады.

Мәдени маңызы

Байға қазақ халқы үшін тек спорт емес, ол ата-баба дәстүрінің жалғасы. «Ат — адамның қанаты» деген мақал бекер айтылмаған. Жылқы өсіру — қазақ өмірінің негізі, ал байға — сол өнердің ең жарқын мерекесі. Ірі тойларда, мысалы үйлену тойларында, сүндет тойларында, ас берулерде байға өткізу парыз санылды. Жарыс жеңімпазларына берілетін сыйлықтар — ат, мата, алтын бұйымдар — байға жеңісінің беделін одан сайын биіктетті.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде байға Қазақстанда ресми мемлекеттік мерекелерде — Наурыз, Тәуелсіздік күні мен басқа да ұлттық мерекелерде өткізіледі. Жылқы спортының ұлттық федерациясы жарыс ережелерін стандарттап, халықаралық деңгейге шығаруда. Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарында байға бағдарламасы ірі орын алады және бірнеше елден қатысушылар жарысады.

• Қазақстанда «Байға» бойынша жыл сайынғы республикалық чемпионат өткізіледі.
• Атақты «Президент Кубогі» жылқы жарысы Алматы маңында өткізіліп келеді.
• Жорға жылқы шаруашылығы мен жарысы ЮНЕСКО мұра тізіміне енгізу жұмыстары жүргізілуде.