Көкпар

Көкпар — қазақтың ұлттық атты ойыны

Көкпар — қазақ халқының ең көне және ең қызықты дәстүрлі ойындарының бірі. Бұл ойын ғасырлар бойы қазақ даласында өмір сүрген халықтың жігерін, батылдығын және атқа деген шексіз сүйіспеншілігін бейнелейді. Тарихи деректерге сүйенсек, көкпар ойыны кемінде бірнеше ғасыр бұрын пайда болған. Алғашқы кезде ол аңшылықтан кейін жасалатын ойын-сауық ретінде басталса, кейіннен ерлік пен батырлықты дәріптейтін бәсекелесу спортына айналды.

Ертеде жауынгерлер жорыққа шықпас бұрын немесе жорықтан оралғаннан кейін өз күшін, шеберлігін және жылдамдығын сынау мақсатында көкпар ойнаған. Осы ойын арқылы жауынгер батырлар өздерінің жылқы мінгіштігін, дене мықтылығын және ерік-жігерін шыңдаған. Қазақтың даналық сөздерінде «Көкпарда жеңген — ерлікте жеңген» деген нақыл сөз де бар, бұл ойынның қандай маңызға ие болғанын айқын дәлелдейді. Дала мәдениетінде көкпар тек спорт ойыны ғана емес, жастарды тәрбиелеудің, ерлікке баулудың маңызды тәсілі болды.

Кеңес дәуірінде де ойын ресми мойындауға ие болды және республикалық деңгейде жарыстар өткізілді. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы бұл дәстүрлі ойынды мемлекеттік деңгейде қолдауды күшейтті. Бүгінде халықаралық аренада да көкпар тамаша нәтижелерімен танылып келеді.

Ойын ережелері

Жалпы тәртіп

Көкпар ойыны екі командада ойналады, әр командада 4-тен 12-ге дейін атшабандар болуы мүмкін. Жарыс алаңы кең ашық өріс болады, оның ортасына «казан» деп аталатын мақсатты нүкте белгіленеді. Ойынның мақсаты — ешкінің немесе қойдың тұлабойын алып, қарсы командадан қорғай отырып, белгіленген казанға тастау.

Негізгі ережелер

• Ойын ресми судья бастамасымен ашылады, тұлабой алаң ортасына тасталады.
• Атшабандар тұлабойды жерден немесе басқа ойыншының қолынан тартып алуға тырысады.
• Тұлабойды казанға тастаған команда ұпай алады.
• Атты жерге жыққызу, атқа кедергі жасау немесе ойыншыны жеңілдетпеуге тырысу заңсыз санылады.
• Матч 15–20 минуттан тұратын бірнеше кезеңге бөлінеді.
• Ең көп ұпай жинаған команда жеңімпаз деп жарияланады.

Мәдени маңызы

Көкпар қазақ халқы үшін жай ғана ойын емес — ол рухани, мәдени және тарихи мұраның бір бөлшегі. Осы ойынның ішінде қазақ халқының жігері, ерлігі, ынтымақтастығы мен ат шаберлігі сиып кеткен. Бұрынғы заманда ірі тойларда, ас берулерде және жеңіс мерекелерінде міндетті түрде өткізілген ойын болды. Халық арасында «Атсыз қазақ — қансыз батыр» деген сөз бар, ал көкпар дәл осы аттың маңыздылығын ашып көрсетеді.

Ойын сонымен қатар ауылдастарды, туыс-туғандарды бір арнаға жинайтын әлеуметтік рөл де атқарды. Жеңімпаз атшабандарға ат, шапан, алтын-күміс бұйымдар сыйлықтар берілді. Осы бәсекелестік арқылы жастар намысты, өжеттікті, топ алдындағы жауапкершілікті үйренді.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінгі таңда Қазақстанда «Көкпар» бойынша ұлттық федерация жұмыс істейді. Республикалық чемпионаттар мен халықаралық жарыстар жыл сайын өтеді. Орталық Азия елдерімен қатар ойын Ауғанстан, Қырғызстан, Өзбекстан және тіпті Ресей мен Моңғолиядан да қатысушыларды тартады. Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарында (World Nomad Games) Қазақстан командасы бірнеше рет бірінші орынды иеленді.

• 2014 жылы Қырғызстанда өткен Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарында Қазақстан чемпион атанды.
• 2016, 2018, 2022 жылдардағы ойындарда да Қазақстан жоғары нәтиже көрсетті.
• 2022 жылы Түркия да ойынды мойындап, алғаш рет жарысқа қатысты.