Қазақ күресі

Қазақ күресі — дала батырларының өнері

Қазақ күресі — қазақ халқының ежелден келе жатқан ұлттық күрес өнері. Бұл күрес жерде емес, тік тұрып орындалатын, арнайы белдік арқылы жүргізілетін дәстүрлі спорт түрі. Тарихи жазбалар мен эпостарда батырлардың күрес жарыстарына қатысқаны жазылған. «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр» сияқты ежелгі эпостарда күрес сахналары кездеседі, бұл осы өнердің небары ғасырлар бойы өмір сүргенін дәлелдейді.

Дала мәдениетінде күрес жауынгерлерді дайындаудың, жасөспірімдерді ерлікке баулудың маңызды тәсілі болды. Халықтың жадында сақталған деректерге қарағанда, ежелгі қазақтар жорыққа шықпас бұрын немесе той-мерекелерде күрес жарыстарын ұйымдастырған. Жеңімпаз балуан ауыл арасында ерекше абыройға ие болды, ол халық батыры ретінде мадақталды. Кейде екі ауыл немесе ел арасындағы дауларды соғыс арқылы емес, балуандарды шығарып шешетін де болған.

XIX ғасырда Ресей империясының этнографтары қазақ күресін зерттеп, оның ережелерін жазып қалдырды. Кеңес дәуірінде күрес жүйеленді, ресми спорт ретінде мойындалды және республикалық жарыстар өтізіліп тұрды. Тәуелсіздіктен кейін «Қазақша күрес» федерациясы ресми тіркелді, ережелер стандартталды.

Ойын ережелері

Белдік пен киім

• Балуандар арнайы спорт киімінде — белдесер (шорт) және жеңіл куртка немесе бел белдік байлап шығады.
• Белдік — бел маңына байланатын арнайы тоқыма немесе ауыр мата белдемше.
• Балуан қарсыласының белдігінен, денесінен ұстай алады, бірақ аяқтан ұстауға тыйым салынады.

Жарыс тәртібі

• Жарыс дөңгелек алаңда (матта немесе шөп алаңда) өткізіледі.
• Балуан қарсыласын жерге жыққанда жеңіс есептеледі — арқасын жерге тигізу толық жеңіс.
• Бір тізесін немесе бір қолын жерге тигізу жеңілу санылады.
• Жарыс 3–5 минутқа белгіленеді; уақыт ішінде жеңімпаз анықталмаса, судьялар шешім шығарады.
• Техникалық бағалы қимылдар: қармау, бурылу, аударма, арқалама.

Салмақ санаттары

• 60 кг дейін
• 65 кг дейін
• 70 кг дейін
• 80 кг дейін
• 90 кг дейін
• 100 кг дейін
• 100 кг жоғары (ауыр салмақ)

Мәдени маңызы

Қазақ күресі — ер-азаматтың күшін, ептілігін және тактикалық ойын жүргізу шеберлігін сынайтын маңызды дәстүр. Ойын арқылы жастар шыдамдылықты, батылдықты, тапқырлықты және жеңіліске жасымауды үйренді. Балуан болу — ауыл үшін, рулас үшін мақтаныш еді. Ата-бабаларымыз «Күш — білекте, білім — жүректе» деп бекер айтпаған, ал қазақ күресі дәл осы екеуін де талап етеді.

Тойларда, жиындарда жеңімпаз балуанға «батыр» лақабы берілді. Халық жадында сақталған атақты балуандардың есімдері — Қажымұқан Мұңайтпасов сияқты алыптар бүкіл Орталық Азияда аңызға айналды.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде Қазақша күрес федерациясы Қазақстанда белсенді жұмыс жүргізеді. Жыл сайын республикалық, облыстық және аудандық чемпионаттар өтеді. Дүниежүзілік Көшпенділер Ойындарында қазақ күресі бағдарламада болады. Қазіргі таңда Орталық Азия, Ресей және Моңғолиядан да спортшылар жарысады.

• Атақты балуан Қажымұқан Мұңайтпасов (1871–1948) — дүниежүзілік деңгейдегі ресми бәсекелестіктерде жеңіске жеткен алғашқы қазақ балуаны.
• Бүгінгі таңда Қазақстан балуандары халықаралық жарыстарда жоғары нәтиже көрсетуде.
• Ойын мектеп спорт бағдарламасына да енгізілуде.