Тоғызқұмалақ

Тоғызқұмалақ — ақылдың тұнған теңізі

Тоғызқұмалақ — қазақ халқының ең ерте пайда болған интеллектуалдық ойындарының бірі. «Тоғыз» — тоғыз, «құмалақ» — ұсақ тас немесе тезек мағынасын береді. Бұл ойынның тарихы ерте ортағасырлық дәуірге, тіпті одан да алысқа барып жатыр деп есептеледі. Зерттеушілердің пікірінше, тоғызқұмалақ Орталық Азия даласында дүниеге келіп, Шығыс Африка, Оңтүстік Азия мен Таяу Шығыстың «манкала» деп аталатын ойын тобымен туыстастығы бар, алайда тоғызқұмалақ олардан айтарлықтай өзгеше стратегиясымен ерекшеленеді.

Ежелгі заманда тоғызқұмалақты жыл мезгілдерін болжауда, оқиғаларды есептеуде қолданды деген деректер бар. Дала жағдайында ойыншылар алдына арнайы ойылған тоғыз шұңқырдан тұратын тақтаны пайдаланды, немесе жер бетіне қазылған шұңқырлармен шектелді. Кеш батқанда отырып тоғызқұмалақ ойнау — дала өмірінің рухани бөлшегіне айналды. Ақсақалдар мен жастар бірге отырып ойнады, ойын барысында білім, тәжірибе алмасты.

XX ғасырда кеңес ғалымдары мен этнографтары тоғызқұмалақтың ережелерін жүйелеп жазып алды. 1958 жылы алғашқы ресми жарыс өткізілді. 1989 жылдан бастап жыл сайынғы республикалық чемпионат тұрақты сипатқа ие болды. 2020 жылы ЮНЕСКО тоғызқұмалақты адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізді — бұл ойынның бүкіл дүниежүзіндегі маңызын растайтын ерекше мойындау болды.

Ойын ережелері

Тақта мен тастар

Тоғызқұмалақ тақтасы екі жатарда орналасқан 18 шұңқырдан тұрады — ойыншының алдындағы 9 шұңқыр оған тиесілі. Тақтаның екі шетінде «казан» — жинақтаушы шұңқыр болады. Ойын басында әр шұңқырда 9-дан тас (қосылып 162 тас) болады.

Жүріс жасау

• Ойыншы өз жатарындағы кез келген шұңқырды таңдап, сол шұңқырдағы барлық тастарды алып, сағат тіліне қарсы бағытта бір-бір тастап таратады.
• Соңғы тас жау жатарының тақ санды шұңқырына түссе (1, 3, 5 т.б.), сол шұңқырдағы барлық тастар жеңімпаздың казанына өтеді.
• Егер соңғы тас өз жатарының шұңқырына түссе, жүріс жалғасады.
• Қарсыластың шұңқырын толығымен алу мүмкін болмаса, жүріс аяқталады.

Ерекше ережелер

• «Тұздық» — ойыншы белгілі бір шұңқырды өзінің «тұздығы» деп жариялай алады, одан кейін ол шұңқырдағы тастар автоматты түрде оның казанына өтеді.
• Ойын бір тараптың тастары таусылғанда немесе 82 тас жинаған тарап жеңімпаз болғанда аяқталады.
• Егер кімде-кім 82 тасқа жеткен болса, ол жеңімпаз деп жарияланады.

Мәдени маңызы

Тоғызқұмалақ қазақ халқының зерделілігін, стратегиялық ойлау қабілетін дамытуға арналған интеллектуалдық мектеп болды. Ойын есептеу, жоспарлау, болжау және стратегия жасаудың тамаша тренажері. Ертеде балаларға бұл ойынды үйрету — олардың логикалық ойлауын дамытудың маңызды жолы болды. «Ойнай білген — ойлай білген» деп айтады, ал тоғызқұмалақта бұл нақыл сөз ерекше мағынаға ие.

Ойын ұрпақтан ұрпаққа ата-аналар мен ата-бабалардың тікелей үйретуі арқылы жеткен. Отбасылық дәстүрде тоғызқұмалақ ойнау — үлкендер мен кішілердің бірге уақыт өткізуінің табиғи жолы болды.

Қазіргі таңдағы жағдайы

Бүгінде тоғызқұмалақ Қазақстанда мектептерде оқытылады. Ұлттық федерация ойынды дамыту, ережелерді жетілдіру және жастарды тарту бойынша белсенді жұмыс жүргізеді. Халықаралық тоғызқұмалақ федерациясы 2015 жылы құрылды, ол 20-дан астам елді біріктіреді.

• 2020 жылы ЮНЕСКО тоғызқұмалақты Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізді.
• Дүниежүзілік Тоғызқұмалақ чемпионаты жыл сайын өткізіліп, 30-дан астам ел қатысады.
• Ойынның электронды нұсқасы мен мобильді қосымшасы жасалып, бүкіл дүние жүзінде жастар арасына тарады.